Ratko Mladić, nekadašnji komandant Vojske Republike Srpske i jedan od najteže osuđenih ratnih zločinaca iz ratova na prostoru bivše Jugoslavije, umro je danas u Haagu, gdje je služio doživotnu zatvorsku kaznu.
Njegovo ime ostat će trajno povezano s nekim od najtežih zločina počinjenih u Evropi nakon Drugog svjetskog rata, prije svega genocidom u Srebrenici i višegodišnjom kampanjom terora nad stanovnicima opkoljenog Sarajeva.
Mladiću je 8. juna 2021. godine pravosnažno potvrđena doživotna kazna zatvora. Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju prethodno ga je proglasio krivim po deset tačaka optužnice za genocid, zločine protiv čovječnosti i kršenja zakona i običaja ratovanja počinjena tokom rata u Bosni i Hercegovini od 1992. do 1995. godine.
Genocid u Srebrenici
Najvažniji dio presude odnosio se na događaje iz jula 1995. godine u Srebrenici.
Nakon što su snage Vojske Republike Srpske zauzele zaštićenu zonu Ujedinjenih nacija, više od 8.000 bošnjačkih muškaraca i dječaka ubijeno je u organizovanim masovnim egzekucijama.
Žene, djeca i stariji prisilno su odvoženi s tog područja, dok su zarobljeni muškarci odvajani, zatvarani i potom ubijani na više lokacija.
Sud je utvrdio Mladićevu krivičnu odgovornost za genocid u Srebrenici, a presuda je postala jedan od najvažnijih međunarodnih sudskih dokumenata o zločinima počinjenim tokom rata u Bosni i Hercegovini.
Sarajevo pod opsadom gotovo četiri godine
Mladić je kao komandant Vojske RS imao ključnu ulogu i tokom opsade Sarajeva.
Grad je bio pod opsadom 1.425 dana, od aprila 1992. do februara 1996. godine, što je čini jednom od najdužih opsada jednog glavnog grada u modernoj historiji.
Tokom tog perioda stanovništvo Sarajeva svakodnevno je bilo izloženo artiljerijskom granatiranju i snajperskoj vatri.
Sud je zaključio da cilj takvog djelovanja nije bio isključivo vojni, već i širenje straha među civilnim stanovništvom.
Hiljade ljudi izgubile su život, među njima veliki broj djece, dok su desetine hiljada građana ranjene.
Život u gradu godinama se odvijao bez elementarne sigurnosti. Prelazak ulice, odlazak po vodu ili hranu, vožnja tramvajem ili stajanje u redu mogli su značiti izlaganje snajperskoj vatri ili granatama.
Sud utvrdio postojanje četiri udružena zločinačka poduhvata
Presuda protiv Mladića nije bila zasnovana samo na pojedinačnim događajima.
Pretresno vijeće utvrdilo je njegovo učešće u četiri udružena zločinačka poduhvata.
Prvi se odnosio na trajno uklanjanje Bošnjaka i Hrvata s teritorija na koje su političko i vojno rukovodstvo bosanskih Srba polagali pravo.
Drugi je bio vezan za Sarajevo i kampanju granatiranja i snajperskog djelovanja čiji je cilj bio terorisanje civilnog stanovništva.
Treći se odnosio na Srebrenicu i eliminaciju bošnjačkog stanovništva tog područja.
Četvrti je obuhvatao uzimanje pripadnika Ujedinjenih nacija za taoce kako bi se izvršio pritisak na NATO i spriječili novi zračni napadi na položaje Vojske RS.
Osuđen za čitav niz zločina
Pored genocida, Mladić je proglašen krivim za progon, istrebljenje, ubistva, deportacije i prisilno premještanje kao zločine protiv čovječnosti.
Odgovarao je i za terorisanje civilnog stanovništva, protivpravne napade na civile te uzimanje talaca.
Sudska presuda tako je obuhvatila mnogo širu sliku rata od samo jednog mjesta ili jednog događaja.
Dokazi predstavljeni tokom procesa odnosili su se na brojne opštine širom Bosne i Hercegovine, sistematska protjerivanja stanovništva, zatočenja, ubistva i druge zločine.
Optužen još dok je rat trajao
Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju podigao je prvu optužnicu protiv Ratka Mladića još 24. jula 1995. godine.
Ipak, trebalo je gotovo 16 godina da se pojavi pred sudom.
Nakon rata godinama je bio jedan od najtraženijih haških bjegunaca. Dio tog vremena živio je relativno javno u Srbiji, dok se kasnije skrivao pod različitim okolnostima.
Uhapšen je 26. maja 2011. godine u Lazarevu kod Zrenjanina, nakon čega je izručen Haagu.
Njegovo prvo pojavljivanje pred sudijama održano je početkom juna iste godine.
Jedno od najvećih suđenja Haškog tribunala
Proces protiv Mladića bio je izuzetno obiman.
Tokom višegodišnjeg suđenja saslušane su stotine svjedoka, dok su tužilaštvo i odbrana u sudski spis uveli hiljade dokumenata, videosnimaka, vojnih naređenja, presretnutih razgovora, fotografija i drugih dokaza.
Veliki dio procesa bio je posvećen rekonstrukciji komandne strukture Vojske RS i dokazivanju veze između političkih i vojnih odluka i zločina počinjenih na terenu.
Prvostepena presuda donesena je u novembru 2017. godine, kada je Mladić osuđen na doživotni zatvor.
Žalbeni postupak završen je 8. juna 2021. godine potvrđivanjem doživotne kazne.
Presuda koja ostaje i nakon njegove smrti
Smrt Ratka Mladića zatvara posljednje poglavlje njegovog ličnog sudskog procesa, ali ne mijenja ono što je pravosnažno utvrđeno pred međunarodnim sudom.
Za porodice žrtava njegova biografija neće prvenstveno ostati zapamćena po godinama skrivanja, spektakularnom hapšenju ili dugom procesu u Haagu.
Ostat će vezana za Srebrenicu, masovne grobnice, opkoljeno Sarajevo, protjerivanja i hiljade ljudi čiji su životi izgubljeni tokom rata.
Mladić je gotovo dvije decenije izbjegavao sud, ali je posljednje godine života proveo kao pravosnažno osuđeni ratni zločinac na izdržavanju doživotne zatvorske kazne.
Njegovom smrću završio je život jednog od centralnih vojnih aktera rata u Bosni i Hercegovini, ali presude, dokumenti, svjedočenja i hiljade stranica dokaza ostaju trajni dio historijskog i pravnog zapisa o zločinima počinjenim između 1992. i 1995. godine.
